Менің атам Жүсіпбек Дәулетбайұлы – Ұлы Отан соғысының ардагері. Мен немересімін. Мектепте оқып жүрген кезімде жылда Жеңіс күні қарсаңында мұғалім сынып сағаты өтетінін ескертіп, кімнің атасы немесе әжесі соғысқа қатысса, ол кісілерден сұрап, қысқаша әңгіме жазып келуді талап ететін. Атам 1980 жылы қайтыс болғандықтан әкем мен анамнан сұрайтынмын. Кейін ес біле тарихты оқып, біраз жайға қанықтық.

Атам 1942 жылы майданға аттанған екен. Соғыста Брянск бағытында шайқасқан 32-атқыштар дивизиясының 236-шы атқыштар полкінде автоматшы болған.

32-атқыштар дивизиясы соғыстың алғашқы ауыр кезеңдерінде Брянск және Батыс майдандары құрамында Мәскеуді қорғауға қатысқан. Жау Мәскеуге ұмтылған шақта, бұл дивизия оның жолын бөгеп, шегіне жүріп, қорғаныс шептерін ұстап тұру үшін жан аямай шайқасқан. Сол құрамда менің атамның да болғанын ойласам, жүрегімді бір жағынан мақтаныш, бір жағынан мұң кернейді.

1943 жылдың жазы. Тарихта ерекше орын алатын Курск шайқасы басталды. Бұл – Екінші дүниежүзілік соғыстағы шешуші кезеңдердің бірі еді. Мыңдаған танк, миллиондаған сарбаз қатысқан алып шайқас. Осы ұрыстар аясында өткен Орлов стратегиялық шабуыл операциясына менің атам да қатысқан.

Сол жылдың шілде айында атам ауыр жарақат алған. Қолының білезігіне минаның сынығы тиіп, майдан даласында қаншама азап шеккен. Ақыры денсаулығына байланысты елге оралуға мәжбүр болған. Бірақ соғыс оның өмірінен сол сәтте кеткен жоқ. Ауылға оралғанда, ол майданнан кем түспейтін ауыр шындықты көрді. Ел азып-тозған, халықтың жағдайы мүшкіл еді. Тылдағы еңбек – өз алдына бір майдан болатын. «Бәрі де майдан үшін, бәрі де Жеңіс үшін» деген ұранмен аналарымыз бен әжелеріміз күн-түн демей еңбек етті.

Атам да жарақатына қарамастан қарап қалмады. Ол елдің еңсесін көтеруге, тұрмысын түзетуге бар күшін салды. Зейнеткерлікке шыққанға дейін тынымсыз еңбек етті.

Атам соғыста көрсеткен ерлігі үшін «Жауынгерлік еңбегі үшін» медалімен екі рет марапатталған. Бірақ ол ешқашан өзін батыр ретінде көрсеткен емес. Оның қарапайымдылығы – оның шынайы ұлылығы еді.

Мен үшін атам – ерліктің дауысты ұраны емес, керісінше, үнсіз жасалған ерлік. Ол – сөзбен емес, ісімен дәлелденген батырлықтың үлгісі.

Бүгін мен бейбіт өмір сүріп отырмын. Аспанымыз ашық, еліміз тәуелсіз. Бірақ осы тыныштықтың артында менің атам сияқты мыңдаған тағдыр жатқанын жүрегіммен сезінемін.

Кейде атам соғыс туралы неге көп айтпады екен? Бәлкім, ол сөзбен жеткізуге келмейтін ауыр естеліктер немесе ол бізге соғыстың емес, бейбіт өмірдің қадірін ұғындырғысы келген шығар деп ойлаймын. Қалай болғанда да, оның өмірі – мен үшін үлкен сабақ.

Атамыздың батыр болғанын, ерлік жасағын мақтан етеміз! Атамыздың есімі бүкіл халықтың мәңгі жадында. Оған дәлел Мәскеу қаласындағы Жеңіс алаңында орнатылған ескерткіш.

Енді елімізде соғыс болмасын, тек мамыражай заман, бірілігі мен берекесі кетпеген тәуелсіздіктен айырмасын деп тілейміз.

Бахытжан Жұмабекұлы

Екінші дүниежүзілік соғыс - адамзат тарихындағы ең ауыр кезеңдердің бірі. Бұл зұлмат жылдары Қазақстаннан 1 миллион 200 мыңнан астам азамат майдан даласына аттанып, туған жерін қорғау жолында жан аямай күресті. Солардың қатарында Сыр өңірінен шыққан 70 мыңға жуық жауынгер болды. Өкінішке қарай, олардың тең жартысына жуығы туған топырағына қайта оралмады. Балалықтың бал дәмін татып үлгермеген бозбалалардың қыршын кеткен тағдыры - тарихтың жүрек сыздатар шындығы.

Майдандағы шайқастар қаншалықты ауыр болса, тылдағы еңбек те сондай жанқиярлықты талап етті. Ер - азаматтар соғысқа аттанғанда, елде қалған қарттар, әйелдер мен балалар бар күш-жігерін Отан үшін жұмсады. Олар күн-түн демей еңбек етіп, майдандағы жауынгерлерге азық-түлік, киім-кешек, қару-жарақ жеткізілуіне өз үлестерін қосты. Бұл - ел бірлігінің, қайсар рухтың айқын көрінісі еді.

9-Мамыр – Жеңіс күні. Жыл сайын келетін бұл мереке - батыр бабалар рухына тағзым жасап, олардың ерлігіне құрмет білдіретін ерекше күн. Осы орайда «AMANAT» партиясы Қызылорда облыстық филиалының төрағасы Жандос Базартай ардагерлерді арнайы құттықтап, олардың хал-жағдайын сұрап, батасын алды.

Алдымен төраға Сырдария ауданында тұратын Ұлы Отан соғысының ардагері, 104 жастағы Яхия Тасыров ақсақалдың шаңырағында болып, майдангерге құрмет көрсетті. Ғасыр жасаған қарияның өмір жолы-бүгінгі ұрпақ үшін ерлік пен табандылықтың жарқын үлгісі.

Сондай-ақ Қызылорда қаласында бірнеше тыл және еңбек ардагерлерімен жүздесу өтті. Олардың қатарында жоғары санатты математик ұстаз, Қадыр Әмзеұлы, ардагер-журналист Қайырбек Мырзахметұлы және медицина саласының ардагері Байсерке Райымқұлов бар. Олар ел дамуына, ұрпақ тәрбиесіне өлшеусіз үлес қосқан тұлғалар.

Ардагерлерге құрмет көрсету тек мерекелік шара ғана емес, бұл-ұрпақ сабақтастығының, тарихқа деген тағзымның белгісі. Өткенді ұмытпай, ерлікті дәріптеу -болашаққа бағытталған нық қадам. Батырлардың ерлігі- мәңгілік, ал олардың рухына деген құрмет-әр жүректе сақталуы тиіс.

Адамзат баласының, әсіресе қазақтың санасында «Әке» ұғымы қасиетті hәм қадірлі. Жеңіс мерекесіне орай мен де асыл да ардақты әкем, соғыс ардагері Айтбай Орынбайұлы туралы естелік жазуды жөн көріп отырмын.

Әкем Айтбай (азан шақырып қойған аты Айт-Мұхаммед) Қызылорда облысы, Жаңақорған ауданы, Жайылма ауылында 1923 жылы 3 сәуірде дүниеге келген.

Әкесі Сыр бойына белгілі керуен басшысы, сол заманның ірі тұлғасы Орынбай Мәмірайымұлы 1888-1925 жылдары өмір сүрген, ол кісі әкеміз екі жасында, өзі отыз жеті мүшел жасында өмірден озыпты. Өз заманында Орынбай ата елден қырық жігіт жиып, Қытай, Бұхара, Хорезмге мал айдап апарып сатып, қант-шай, киім - кешек, мата тағы басқа тұрмысқа қажетті заттарды әкеледі екен. Барып келу жолына бірнеше ай кететін болған. Ол заттарды ауыл ортасына тігілген сегіз қанатты үйге жинап, кіші бір рулы елді асыраған. Ел шабандоз, палуандығынан бөлек, сұлу Орынбай дейді екен. Анасы Жаңақорған өңірінде билік құрған божбан руынан шыққан Жаманқұл бидің қызы Бейсенкүл деген әжеміз. Әжеміз ұзын бойлы, бес уақыт намазын қаза қылмаған, иманы нұрында тұратын, қасиет дарыған кісі еді. Баласының есімін Пайғамбарымыздың есімімен Айт-Мұхаммед деп қоюуы да бекер болмаса керек.

Айтбай әкеміз Жаңақорған ауданында он жылдықты бітіргеннен кейін, 1942 жылы 9 қыркүйкте Ұлы Отан соғысына армияға шақырылып, Сталинград майданына қатысқан. 1942 жылы 12 желтоқсанда аяғынан ауыр жараланып, алты айдай госпитальда емделеді. 1943 жылы мамыр айында емделіп шыққанан кейін Ригада әскери учелищеге оқуға жіберіліп,1944 жылы қараша айында литенант шенін алған. 1944 жылдың соңында взвод командирі болып Украина майданына қайта соғысқа кіреді. 1945 жылы қазан айында соғысты жеңіспен аяқтап, лейтанант шенінде елге оралады. Немістің атақты Фельдмаршалы Паульстің армиясын тұтқындауға қатысқан. Ұлы Отан соғысында көрсеткен ерліктері үшін «Қызыл жұлдыз», «II дәрежелі Ұлы Отан соғысы» ордендерімен, «Праганы азат еткені үшін», «Германияны жеңгені үшін», «Кеңес Одағының маршалы Г.К.Жуков» медальдарымен марапатталған. Бейбіт заманда «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысы Жеңісінің 50 жылдығы» мекерекелік медалі берілген.

Әкеміз соғыстан орала сала 1945 жылдың қараша айынан 1947 жылға дейінгі аралықта Шымкент облысы, Шорнақ аудандық комсомол комитетінің бірінші хатшысы қызметін атқарған. Шорнақ ауданында қызмет атқарып жүргенде шешеміз Знаш Әлтенқызымен танысып, 1947 жылы отбасын құрады.

Анамыз Знаш Әлтенқызы 1929 жылы туылған. Әкесі Әлтен Темірбайұлы Шорнақ ауданына қарасты «Мир» колхозын құрып, 1930-1946 жыл аралығында колхоз төрағасы болған. Шешесі Күләнда Қоңырат, Жауғашты руынан шыққан Сәрсенбай болыстың қызы. Күләндә әжеміз елге белгілі күйші екен. «Атақты күйші Дина Нұрпейсова үйге келіп анаммен бірге күй тартып отырушы еді»,– деп анам еске алып отыратын. Баласын дәретсіз емізбеген қасиетті кісі болған. Ел ол кісіні аппақ ақ киіміне, жүріс -тұрысына, аузының дуалылығына орай «ақ әже» атаған, ол атағы болыстың қызына лайықты болса керек.

Әкеміз кешегі аудандық комсомол ұйымының жетекшісі ретінде отанға берілу бір бөлек, ел тағдырына, халықтың қамына айрықша қатысқан қайраткер болмысында ерекше танылды. Ақиқаттан айнымаған коммунист 22 жасында аудандық комсомол комитетін басқару арқылы партиялық қызметке де өз үлесін қосты. Ол кезде ел аш-жалаңаш, колхоз құрлысы баяу жүрді, шаруашылық жүргізетін техника жоқ-жұтаң еді. Осындай сылбыр тіршілікті ояту үшін аудандық басшыларды 2-3 колхозға уәкіл етіп бекітеді.Тиісті шаруны тындырып, халықтың бетін жұмысқа бұрып, жұмысты жайлаған соң ілінген астан ауыз тиіп, келесі іске көшетін. Бір күні ауыткомның орынбасары бір колхозға, әкем сол жерге жақын бір колхозға уәкіл болып барады. Уәкіл келеді деген соң колхоз бастығы мал сойыпты. Шама шарқынша дастархан дайындаған. Колхоз төрағасы жақын колхоз төрағаларын уәкілдерді қосып қонақ қылады. Төрге ең кіші болса да әкемізді шығарады. Өйткені мұнысы бәрімізде жас болдық, бірақ бұл кісідей бас болған жоқпыз деген құрметі еді. Сонымен дастарханға тағам кәдесінің ең үлкені – қойдың басы келеді. Егделі кісіден кейін бас ысырылып, кезегімен әкемізге ұсынылады. Бақса, бастың бір көзі желінген, екіншісі әкемізге бұйырды. Сөйтіп басты әрі қарай жылжытты. Бірақ оған ешкім ықылас танытпады. Сөйтсе бастың көзі болмаса оны басқаға ұсынбайды екен. Дәстүрдің осындай жайын білмеген әкеміз қатты қысылады. Оны қасындағы үлкен кісілер құтқарып, ауыл қарияларынан жас жігіттің қылығы үшін кешірім сұрады. «Мен жастықпен осындай білместік жіберген едім. Қазіргі жиырмадан жаңа асқан жігіттер осындай ел дәстүрін біле ме екен?» -деп анда-сонда осы жәйт есіне түскенде күліп қоятын.

1947-1949 жылы Қазақтың Абай атындағы мемлекеттік педагогигалық институтына түсіп, тарих мамандығы бойынша бітіріп шықты. Қазақ ССР Жоғарғы партия мектебін бітіргеннен кейін 1949-1952 жылы Мақтарал аудандық комсомол комитетінің бірінші хатшысы қызметіне жіберілді. Ал, 1952 жылдан Мақтарал, Келес, Қаратас, Жаңақорған аудандарында партия комитетінің екінші хатшысы қызметін атқарды. Билік пен парасаттың ара- қатынасын ажырата білді. Креслоның күшіне емес, өзінің адал ісіне сенді. Қандай жағдайда болсын кісіліктің кішілігі басым тұрды. Кесек пішін, мәрт мінез әкемізге тән қасиет еді. Барынша елмен араласып, үлкен-кіші пікіріне құлақ асты. Беделді басшы болғанын білетін ел айтып отыратын.

Айтбай әкеміз адам танығыштық ерекше бір қабілеті – бойында дарыны бар, бірақ іште буырқанған талант бүгіліп жатқан жастарды іріктей білген. Солардың ішінде мемлекет және қоғам қайраткері Өзбекәлі Жәнібековті алсақ аздық етпес. Әкеміз Айтбай Келес аудандық партия комитетінің екінші хатшысы кезінде мектепте тарих пәнінің мұғалімі болып жүрген Өзбекәлі Жәнібековті райкомға жұмысқа шақырып, қабылдап, партияға өткізіп, тәрбиелеп өміріне жолдама берген кісі еді. Өзекең Ғалихан жеңгемізге үйленгенде басына орамал салып, келін қылып түсірген біздің анамыз Знаш Әлтен қызы болатын. 2011 жылы «Желкілдек батыр» Қоғамдық қоры атынан Отырар ауданында, «Арыстанбаб» кесенесінің жанында Желкілдек батырға, Өзбекәлінің сексен жылдығына орай ас беріп, мәдениет сарайында ақындар айтысын ұйымдастырып едік. Сол жерде сахнада Өзбекәлі Жәнібековтың жұбайы Ғалихан жеңгеміздің басына біздің анамыз Знаш Әлтенқызы орамал салып, бұрынғы келін болып түскендегі оқиғаны қайталап едік. Ол бір халықтың қошеметіне бөленген көрініс болған. Мемлекеттік қайраткер Өзбекәлі Жәнібеков Қазақстан компартиясының үшінші хатшылығына дейін жоғарлады.

Әкеміз 1949 жылы Фрунзе ауданында комсомол комитетінің бірінші хатшы қызметінде жүргенде Рахманқұл Бердібаевпен етене қатысты. Рахманқұл ағамыз мектеп директоры еді, жас жігіттің білімдарлығы мен өнерпаздық шеберлігін әкеміз жоғары бағалады. Анамыз қайнысын Роман дейтін. Домбыраны нақышына келтіріп тартып, күйді керемет орындаған екен, оның осы қабілетіне қарап, ұлтты не білімімен, не күйшілік дарынымен асқақтатады деп дәріптеген. Айтса айтқандай, Рахманқұл Бердібаев филология ғылымдарының докторы, профессор, Ұлттық ғылым акедемиясың академигі болды. Әкеміз інісінен ағалық қомқорлығын аямай, ғылымға бет бұрғанда көмегі көп тиген. Түркістан қаласындағы Ахмет Иассауй атындағы Түрік - Қазақ унверситетінде қызметте жүргенде үйіне жолдасым Мәдина, балам Асылбек, інім Нұржігіт бар сәлем беріп барып едік, жақсы қарсы алып, дастархан басында ауырыңқырап жүргеніне қарамастан екі күй тартып берді. Мен баспаға басып алдым, ол да бір тарих. «Ғалым мұраты» кітабына былай деп қол таңба қойып беріп еді:- «Жанарбек балама! Бір кезде елге қызмет етіп, білім мен ақылды халық жолына жұмсаймыз дегенді мұрат еткен дәуірде табысқан, көп қызықты бірге көрген Айтбай досымның үрім- бұтағына ескерткіш ретінде ұсынамын. Академик Рахманқұл Бердібай.8.08.2009жыл».

Бірде Айтбай әкеміз Мәскеуде тұратын Қазақстан үкіметі басшыларының бірі, белгілі мемлекет және қоғам қайраткері Нұртас Дәндібекұлы Оңдасыновқа арнайы сәлем бере барады. Ойы – ардақты ақсақалды елге шақырып, дәм-тұз таттыру болды. Қазақ үшін қаншама қызмет еткен қайраткердің елден жырақта жүргені жанына бататын. Оның елге деген сағынышын бір басып, аунап-қунап қайтсын деп шешкен сапары еді. Сұңғақ бойлы Нұртас қария мен Валентина Васильевна жеңгей шын ықыласымен қарсы алып, төрге отырғызды. Нұрекең елдің жағдайын сұрастырып, жақсы жаңалықтарға кәдімгідей арқа-жарқа болып қуанып қалды. Дастархан басында өзінің бос отырмай күнделікті істеп жүрген жұмыстарымен таныстырды. Қазақ үшін аса қажет арабша-қазақша, парсыша-қазақша сөздіктерінің дайын нұсқаларын көрсетіп, әлі де көптеген шаруаның барын айтты. Сөз мәйегі қазақтың мақал – мәтелдерін жинастырып, оны елге тапсырам деген ниетін жеткізді. Кейіннен де Нұртас көкеміз бен әкеміздің арадағы аға-іні құрметі өшкен емес.

Әкеміз Айтбай дүниеге келген перзенттерінің есімін ерекше таңдаған. Ұмытылмас үшін өзі жүріп өткен жолдарымен сабақтаған. Мысалы, Мақтаарал ауданында туған әпкемізді Мақтагүл, Келес ауданында дүниеге келген ағамызды Келесбек қойған. Қазығұрт ауданында туған ағамыздың есімін Қазыбек, Жаңақорған ауданында туған ағам мен менің есімімді Қорғанбек, Жанарбек қойыпты. Үш қызын өміріміз гүлдей көркем болсын деп Алмагүл, Раушан, Райхан, дүниенің сәні мен мәні болсын деп інілеріміздің есімін Мәңгібек, Сәндібек қойыпты. Шәркүл, Раушан, Жәмила, Мәдина, Қаракөз, Айнұр деген келіндері түсіп, Айтбай әкеміздің шаңырағының түтіні түзу шығып, ұрпақ жалғасып жатыр. Мағымар, Есен жезделеріміз отбасымыздың мүшесі болып, жиендер өсті. Қазір Айтбай әкеміздің жолын қуып, Ақмарал немересі мемлекеттік қызметті жалғастырса, әскери атасының шеніндей литанант шенін таққан Жансая немересі жоғары дәрежелі дәрігер, офицер. Шөбересі Рамазан да әскери коледжді бітіріп, үлкен атасының жолын қуып әскери офицерлік дәрежесін алуға жақын.

Осы ұрпақтарының жақсы өмір сүруі үшін қан кешкен әкеміз Айтбай Орынбайұлы 1997 жылы 4 сәуірде өмірден озды. Оған да отыз жылдай уақыт өтіпті. Аллаға шүкір қазір еліміз тыныш, бейбітшілік заман. Сыр елінен сыртта жүрсек те, туған жерміз Қызылорда, Жаңақорған төңірегіне құлағымызды түріп отырамыз, анда-санда барғанда туған жеріміздің көркейіп жатқанын көріп облыс, қала, аудан басшыларына алғысымызды айтамыз. Ұлы Отан соғысында өмірден озған шейіттер, ата-бабаларымыздың жатқан жерлері жәннәттән болсын. Елімізде бейбітшілік заман болсын!

Жанарбек Орынбаев,

«Желкілдек батыр»,

«Перзент парызы» қоғамдық

қорларының төрағасы

Астана қаласы

Қиын-қыстау кезеңнің ауыртпалығын бір кісідей көтере білген тыл ардагері Махамбет Құлымбетовтің де еңбегі орасан болды. Ол 1902 жылы қазіргі Сырдария ауданының Аманкелді ауылында (бұрынғы Қайырсуат) дүниеге келген. Бала кезінен еңбекке ерте араласты. Еңбек жолын кірпіш зауытында жұмысшы болудан бастаған ол Ташкент пен Қызылордада, кейін Жезқазғанның Қарсақбайында теміржолшы, Мақтаралда бригадир қызметтерін атқарды. Кейін Мақтарал кеңесінің төрағасы болды. 1930-жылдары Алматы мен Мәскеудегі кеңестік қызметкерлер дайындайтын курстарда оқып, білікті маман ретінде қалыптасты. 1932 жылы 24 қыркүйекте Мәскеудегі Кремль сарайында Одақтық Орталық атқару комитетінде баяндама жасауы – мемлекет ісіндегі белсенділігін көрсетсе керек-ті. Шымкент облыстық партия комитетінің нұсқаушысы, кейінірек Шаян, Түлкібас, Арыс аудандарының атқару комитеттерінің төрағасы қызметтерін атқарып, халықтың әлеуметтік-экономикалық жағдайын жақсартуға үлкен үлес қосты.

Орман шаруашылығы саласында да айтарлықтай еңбек сіңірді. Түркістан орман-тоғай шаруашылығының директоры болып жүріп, Қаратау беткейі мен Қызылқұм өңіріне ағаш пен сексеуіл ектіріп, табиғатты қалпына келтіруге атсалысты.

Ол Одақтық Атқару комитетінің VI, СОКП-ның XV съездеріне делегат, Шымкент облыстық кеңесінің депутаты, Қазақстан үкіметінің мүшесі болды. Қоғамдық және мемлекеттік қызметтегі ерен еңбегі үшін І дәрежелі «Ұлы Отан соғысы» орденімен, екі мәрте «Құрмет белгісі» орденімен, «Қазақстанның 15 жылдығы», «Ерен еңбегі үшін» медальдарымен марапатталған.

1963 жылы Ораңғай ауылдық кеңесінің төрағалығынан республикалық дәрежедегі дербес зейнеткерлікке шыққан соң, Қызылорда қаласының Қызылжарма ауылында Ардагерлер кеңесінің төрағасы қызметін атқарып, кейін 1972 жылы дүниеден өтті.

Махамбет Құлымбетов – бір дәуірдің шежіресін арқалаған, халқына аянбай қызмет еткен тыл ардагері. Оның есімі мен еңбегі – ел жадында мәңгі сақталмақ.

Айсәуле ҚАРАПАЕВА

1923 жылы туған ол 1942 жылы небәрі 19 жасында қан майданға аттанды. Сол кеткеннен келмеді. Соғыс аяқталып, жұрт елге оралғанда да Сәдуақастан хабар болмады. Өлдіге санайын десе, қайтыс болғаны жөнінде қарақағаз келген жоқ. Соғыс біткесін де бауырларының оны іздеуге мүмкіндігі болмаған. Тек 2000 жылдан кейін ғана інісі Ақмұрат Мадияров ағасын іздеу жолына түседі. Кейін анықталғандай, ол үш жыл соғысқа қатысып, 1944 жылы мамырда қайтыс болған. Ұрыс даласындағы қиян-кесті шайқаста немістің 7 солдаты мен офицерін жойғаны үшін «За отвагу» медалімен марапатталған.

– 2005 жылы зейнетке шыққан соң ағамның жатқан жерін іздедім. Балам екеуміз Одесса арқылы жүріп отырып, Украинаның Запорожье облысы Херсон қаласының маңындағы Михайловка селосына бардық. Сол жерде майданда қайтыс болғандарға арналған үлкен аллея бар екен. Онда Ұлы Отан соғысында қайтыс болған адамдардың есімі жазылған үлкен ескерткіш қойылған. Кемі 3-4 мың адамның есімі бар-ау, өте көп енді, жан-жағына гүл егілген, тап-таза, қоршалған. Майданда қайтыс болған сарбаздарды қатты құрметтейтіндері байқалып тұр. Тіпті, біз секілді жоқ іздеп келушілерге арнап қонақүй де салынған, – дейді майдангердің інісі Ақмұрат ақсақал. – Әлгі аллеяда бізді бір қарт кісі бастап жүрді. Ол соғыс уақытында сегіз-тоғыздағы бала екен. Сол кездегі майдан зардабын, қиян-кескі ұрысты көзбен көрген. «Бала болсақ та бәрі көз алдымда. Шешеміз үйге қуып әкеп тықса да, ретін тауып сыртқа қашып шығып, айдап отырып, соғыс жүріп жатқан жерге келетінбіз. Бірде Днепр өзенінің бойынан біздің Совет әскері бері қарай шығуы керек болған ау. Қару-жарақтарын қойып шыға бергенде оларға қарай оқ жаудырды. Сонда қаншама жауынгер қаза тапты. Кейбірі жараланды. Шықпай қалғандарды «із-түзсіз жоғалғандар» қатарына қосқан болуы керек», – дегенді айтты әлгі кісі бізге. Өзіміз де солай топшыладық. Менің ағам жаралы болып, госпитальға түскен. Ол туралы деректі архив арқылы Ленинградтың медицинасынан таптық. Басқа еш дерек жоқ. Михайловка селосында бір ай бойы соғысқан екен. Сол жерден ескерткіш ретінде винтовканың оғын алдық. Топырағынан ала келіп, Арал ауданы Аманөткел ауылындағы әке-шешеміз жатқан қабірге апарып мұсылманшылық рәсімге сай жерледім. Анда-санда барып, құран оқып, еске алып тұрамыз, – дейді ақсақал.

Ағасы Сәдуақас соғысқа аттанғанда Ақмұрат аға жасқа да толмаған екен. Анасының майданға кеткен баласын сағынып, ішқұса болған шерлі күйін, көзден аққан жасын талай көрді. Себебі, үміт үзейін десе ағасының артынан өлді деген қарақағаз жоқ, тек жараланды деген тілдей хабар ғана келген. Ал ана жүрегі өле-өлгенше соғысқа кеткен баласын сағынумен, бір жерден бір хабары шығып қалар деп үміттенумен, келіп қалар деп дәмеленумен өтті.

– 1970 жылы анам қатты науқастанып, төсек тартып жатты. Жасы келген сайын соғыстан қайтпаған баласын ойлаумен болды. Анамыздың өтінуімен үлкен ағамыз бастап жан-жақтан сұрастырып, іздеу салып жүргенбіз. Бірақ мардымды мәлімет таба алмадық. Қысылып жатқанда анам менен «ана баладан бір хабар бар ма? Не білдіңдер?» деп сұрады. Анамның сөзін ағама айттым. Ағам анамыздың көңіліне қарап, «артынан келген қарақағаз жоқ, соғысқа қатысқан талай жауангерлер жан-жақта жүр дейді ғой, ол да бір украин қызына үйленіп, балалы-шағалы болып жүрген шығар» деп айт деді. Солай айттық, – дейді ақсақал.

2005 жылы Украинаға барып, ағасының топырағын алып, дерегін біліп келген соң Ақмұрат ағаның келіні ұлды болып, атын ағасының құрметіне Сәдуақас деп қояды. «Небәрі 21 жасында қыршын кетті, өмірден ешқандай қызық көрген жоқ. Соны ойлап, ең болмаса аты өшпесін деп немереме осы кісінің атын бердік» дейді ақсақал.

Айнұр БАТТАЛОВА

Биыл – Жеңістің 81 жылдығы. Бейбіт аспан астында күн кешіп жатқанымызға осынша уақыт өтсе де, сұрапыл соғыс қасіреті аға буынның ең мұңлы, ең қорқынышты естелігі болып қалады. Өйткені олар – сол соғыста Отанын, жерін, елін қорғау үшін қан майданда оқ пен отқа оранып, Жеңіс туының желбіреуіне өмірімен, ерлігімен үлес қосқан ерлердің ұрпағы. Майдангер әкелерінен, аталарынан естіген соғыс жайлы үрейлі естеліктер қазіргі аға буынның жадында, санасында қаттаулы. Ол – өшпес тарих, ұмытылмас ерлік!

Қан майданда ерліктің үлгісін көрсетіп, жауға қарсы соғысқан майдангерлеріміздің бірі – Шайкамал Тілеубаев Сырдария ауданы, Ақжарма ауылында дүниеге келген, 1942 жылы 19 тамызда әскерге аттанған.

Соғыс ешкімді аяған жоқ. Бір үйдің жалғызы, бір отбасының неше ер азаматы болса түгел әскерге алынды. Шайкамал ақсақалдың Жақан, Мақан, Сүлеймен, Әлмұрат атты бауырлары болды. Әкеден ерте айрылған бес баланы анасы Мыңқой Тілеубаева жалғыз өсірді. Жақан, Мақан деген екі ұл ертеректе, яғни соғыстан бұрын қайтыс болған. Соғыс өрті өршігенде үш баласын бірдей соғысқа шығарып салды. Кез келген әйел, ана үшін мұнан асқан қасірет жоқ шығар. Бір үйден аттанған үш азаматтың екеуі майдан даласында қаза тауып, Шайкамал аға аман оралды.

Ол әскерге барған алғашқы жылдары Ленинград майданына қатысты. Әуелі минометшілер батальонында, кейін 423-атқыштар полкінде қол пулеметші болған. Соғыстың ауыр кезеңінде ұзақ уақыт қорғаныс шебінде болса, кеңес әскерлері күш алып жауды тықсыра бастаған кезеңде Балтық жағалауындағы елдерді азат етуге қатысты. 1944 жылдың аяғында жау жағы шегінерге жер жоқ, қорғанысты күшейте түсті. Қиян-кескі ұрыстың әбден ширығып, шарықтау шегіне жеткен кез. Майдан даласы бораған оқ пен оттан көз ашпады. Сондай кезде барлауға барып жаудың қорғанысы туралы мәлімет әкеле жатқан солдаттарды неміс әскерлері байқап қалып, оқ жаудырды. Алайда барлаушылар қандай жағдай болмасын мәліметті жеткізуге бекінді. Шайкамал жолдасымен бірге басын бәйгеге тігіп, жауды бөгеуге қалды. Жан-жағынан атқылаған снаряд пен оқтан аман қалу мүмкін емес еді. Қасындағы жолдасы екеуіне оқ тиді.

Шайкамал ақсақалдың көрер жарығы бар екен, тірі қалды. Тірі қалды дегені болмаса денесінің сау тамтығы жоқ еді. Снаряд жарықшағы басын, арқасын түгел жаралаған. Осылайша өлі мен тірінің арасында жартылай көміліп жатқан кеңес солдатын неміс әскерлері тұтқынға алды. Ал қандыкөйлек жолдасы сол жерде қаза тапты.

Бұл 1944 жылдың желтоқсан айы еді. Сонан 1945 жылдың мамырында Балтық жағалауы азат етілгенге дейін тұтқында болған. Неміс лагерінде тұтқындарға аяушылық көрсетілмейтіні анық. Бұндай жарақатпен тірі қалу да неғайбыл еді. Лагерьдегі тұтқын дәрігер көмегінің арқасында ғана жарақаты біршама жазылып, аман қалды. Жеңістен кейін де 158-атқыштар полкінде бір жыл қызмет етіп, 1946 жылы мамырда сол жарақатына байланысты ІІ топ мүгедегі болып елге оралды.

Елге келген соң үйленіп, жары Базаркүл екеуі екі ұл, алты қызды тәрбиелеп, өсірді. Базаркүл апа колхозда сауыншы болды, Шайкамал әке әлі келгенше мал бағып көмектесті. Ардагер 1983 жылы қайтыс болған. Жұбайы Базаркүл Тілеубаева да жарынан кейін тура бір жылдан соң өмірден өтті.

Шайкамал ақсақалдың көзі ті­рісінде соғыс ардагері ретінде алған жалғыз марапаты – 1975 жылы Жеңістің 30 жылдығына орай берілген мерекелік медаль ғана. Ал Жеңістің 40 жылдық мерекесінде ол кісі өмірден өтіп кеткен.

– Әкеміз көп сөйлемейтін кісі еді. Соғыс жайлы, майдандағы мехнатқа толы тіршілік туралы әңгіме айтпайтын. Соғысқа қатысқаны үшін атақ-дәреже де берілмеген. «Жеңістің 30 жылдығы» мерекелік медалін алды, біріншісі де, соңғысы да сол болды. Оған басты себеп – тұтқында болуы. Соғыстың бас жағында қызыл әскердің солдаттары неміс тұтқынына көптеп түскен ғой. Сол үшін Сталин тұтқынға түскендерді қатаң жазалауды бұйырды. Тұтқыннан босатылғандарды елге оралған соң соттады, жазалады. Біздің әкей жазадан аман қалды. Өйткені сол барлау кезінде ақпарат жеткізген жолдастары бұл кісілерді «бізді қорғау үшін немістерге бөгет болып қалды» деп айтып барған екен және ол құжат жүзінде жазылып қалыпты. Сотталмай қалуына сол құжат негіз болған. Тұтқынға түскені салдарынан әрі ІІ топ мүгедектігінен ескерусіз қалды. Өйткені ол кісінің құжатында «1944 жылдың қараша айынан 1945 жылдың мамыр айына дейін тұтқында болған» деген жазу бар. Бірақ мүгедектігіне байланысты жәрдемақысын алып отырған. Негізінен соғыстың алғашқы жылы тұтқынға түскендер жеңілдіктен, жәрдемақыдан қағылған. Ал әкемізге бұйырғаны сол медаль болды, – дейді күйеу баласы Серік Нұртазаев.

Жоғарыда айтып өткеніміздей, Шайкамал ақсақал мен жұбайы Базаркүл апа тәрбиелеп өсірген балалардан тараған немере-шөберелер елі үшін ерен ерлік көрсеткен майдангердің ұрпағы болғанын мақтан тұтады. Үлкені Айтбике апа бастаған Мирамкүл, Сәрсенкүл, Алтынкүл, Алма қыздары қарашаңырақтың тілекшісі, жанашыры болса, ұлдары Ақпышақ пен Серік Тілеубаевтар әулетінің діңгегі іспетті. Өкінішке қарай 1960 жылы туған қызы Үрімкүл қайтыс болған.

«Әке көрген оқ жонар, шеше көрген тон пішер» демекші, майдангерден тараған ұл-қыздар бүгінде өмірден өз орындарын тапқан, ата-ана атына кір келтірмей тіршілік кешуде. Жыл сайын Жеңіс мерекесінде ұл-қыздары, немере-шөберелері майдангер әкелерінің ерлігін еске алып отырады. «Адам ұрпағымен мың жасайды» демекші, осындай ұрпағы барда Шайкамал ақсақалдың да аты, соғыстағы ерлігі өшпек емес.

Айнұр БАТТАЛОВА.

ХХ ғасырдағы халықтың тағдырын сынаған, ұлттың жігерін таразыға салған кезеңде ашаршылықтың ащы зары, соғыстың сұрапылы, тұрмыстың таршылығы бәрі қатар келді. Осындай сын сағатта қайыспаған Асан Егешбаевтың өмір жолы бір адамның ғана ғұмыры емес, тұтас бір дәуірдің айнасы іспетті.

А.Егешбаев 1914 жылдың 20 шілдесінде қазір­гі Қызыл­ор­да өңіріндегі Сарықұм ауы­лы маңында, Шеген көлінің бо­йын­дағы Қоразбай жарған елді меке­нінде дүниеге келді. Бұл та­биғаты қатал болғаны­мен, рухы мықты адамдарды тәрбиелеген орта еді. Әкесі Сыздық Ақмешіт пен Қостанай ара­сындағы керуен жолында ұзақ жыл ке­руенбасы қызметін атқарған, жол мен жо­ралғыны жетік білетін, ел ішін­де сыйлы адам болған. Ана­сы Зейнеш Орынбетқызы Тұр­сын­бай дат­қа әулетінен, 1876 жылы дү­ниеге келіп, жүз жас жа­сап өмірден өтті. Ана­сы­ның сабырлы бол­мысы Асан аға­ның мінезіне де әсер ет­кені анық.

Ол бала кезінен зерек бол­ды. Алты жасынан ауыл мол­да­сынан білім алып, ескі­ше хат таныды. Кейін Сарықұм­да­­ғы 14-бекетте орна­ласқан үш сыныптық орыс-түзем мек­­­те­­бінде білімін жалғас­тырды. Әке­сі балалары­ның оқуын тоқ­татпау үшін Ақме­шіт­ке қо­ныс аударды. Бұл оның өмі­рін­дегі ма­ңызды бетбұрыс­тар­дың бірі болды.

1925 жылдың сәуірінде өт­кен тарихи съезд шешімімен Ақ­мешіт қаласы Қызылорда деп аталып, Қазақ АКСР-інің ас­танасына айналды. Ел ас­та­на­сының осында көшуі бі­лім мен мәдениеттің де жан­да­нуы­на жол ашты. Оқу- ағар­­ту ко­­мис­сариатының төра­ға­сы Бі­­ләл Сүлеевтің бас­та­масы­мен Орын­­бордағы то­ғыз­жыл­дық мектеп Қызыл­ордаға кө­ші­рі­ліп, Сарқырама бо­йындағы ғи­маратқа орналас­тырылды. Асан Егешбаев осы мектепте білім алып, толық курсын тә­мамдады. Кейін кеңес дәуі­рін­де Ликбез жүйесінде есеп қа­ражат курсын бітіріп, кә­сіби тұрғыда шыңдалды.

Еңбек жолын 1931 жылы туған жерін­де есепшілік қыз­меттен бас­таған ол жас­та­­йы­нан ұқыпты­лы­ғымен, жа­уап­кер­шілі­гі­мен ерек­­­ше­­ленді. Комсомол жолда­масы­­­мен Қыр­ғызстанға жібе­рі­ліп, Ба­зар­қорған ауда­нын­­дағы ма­­­шина-трак­тор станция­сының жа­­­нын­­­дағы полит­от­делде қыз­мет атқарды. Бұл қызмет оның ұйым­дасты­рушылық қабі­летін ашып, қоғамдық жұмыстарға бейім­ді­лігін көрсетті.

1937 жылы Қызыл Армия қатарына ша­қырылуы оның өмі­рін түбегейлі өзгерт­ті. Бұл кезеңде халықаралық жағ­дай шиеле­нісіп тұрған еді. 1938-1939 жылдары Ха­сан кө­лі мен Халхин Гол ма­ңын­дағы шай­қастарға қатысып, шы­ғыстағы әскери қақ­ты­ғыс­тар­дың бел ортасында жүрді, әске­ри тәжірибесін шыңдады.

Көп ұзамай Кеңес-Фин со­ғысы басталды. Бұл – тарих­тағы ең ауыр соғыстар­дың бірі. Кеңес одағы жүздеген дивизия, мың­даған техника жұ­­мылдырды. Ла­дога көлі мен Баренц теңізіне де­йінгі кеңіс­тікте кескілескен ұрыс­­тар жүр­­ді. Соғыс адам шығы­ны жағынан да, техника жағынан да орасан ауыр болды. Ондаған мың адам қаза тауып, жүздеген мың адам жараланды. Асан Егеш­баев Бессарабияны азат ету ұрыс­тарына да қатысты.

Ұлы Отан соғысы оның өмі­ріндегі ең ауыр кезеңдердің бірі болды. Брянск майданы құра­мын­да 1941 жылдың 27 қараша­сынан 1943 жылдың 14 наурызына дейін шайқасты. Мценск және Орел ба­ғытта­рын­дағы ұрыстарға қаты­сып, ерлігі үшін бірнеше рет алғыс хаттармен марапатталды. Әс­­ке­ри қызметте рота командиріне де­йін көтерілді. І дәрежелі «Отан соғысы» орденімен, «Ерлігі үшін» және «Ушаков» медалімен наград­талды.

Соғыста үш рет жараланып, бір рет ауыр жарақат алды. Жамбас сүйегі сынып, әскери госпитальда күрделі ота жасалды. Дәрігерлер оны әскери қызметке жарамсыз деп танып, елге қайтарды. Үшінші топтағы мүгедек атанса да, өмірге деген жігерін жоғалтқан жоқ.

1943 жылдан 1945 жылға дейін Сырдария ауданындағы Көкжиде елді мекенінде орналасқан Жаңа­тұрмыс колхозында бас есепші болып қызмет атқарды. Кейін кол­­хоз басшысының міндетін уақыт­ша атқарды. Партия ұйы­мы­ның хатшысы ретінде халық­тың тұр­мысын түзетуге, шаруа­шы­лық­ты қалпына келтіруге белсене ара­ласты.

1946 жылы партиялық тап­сыр­мамен Сұлутөбе ауылына жі­бе­рілді. Бұл кезде елді мекен­нің жағдайы өте қиын еді. Ин­фра­­құрылым жоқтың қасы. Со­ған қа­рамастан, ауыл­дың да­муы­на елеулі үлес қосты. Кейін Тас­бө­геттегі ОРС меке­месін бас­қарды, одан соң қалалық тұты­ну­шылар одағының директоры қыз­метін ат­қарды.

1969 жылы денсаулығына бай­ланысты зейнетке шыққанымен, еңбектен қол үзбеді. Қызылорда облысындағы түрлі мекемелерде бас есепші, экономист болып жұ­мыс істеді. Ол қай жерде жүрсе де әділдігімен, тазалығымен, та­лап­шылдығымен ерекшеленді. Жас­тарға жол көрсетіп, өз тәжірибесін үйретуден жалыққан емес.

Асан аға білімге ерекше мән берді. Үйінде соғыс тақыры­бын­дағы кітаптарды, әйгілі қол­бас­шылар Жуков пен Рокос­совскийдің еңбектерін жинап, үнемі оқып отырған. Әскери тәр­­тіпті өмірде де ұстанып айна­ла­сына үлгі болды.

Отбасында да береке мен жа­уапкершіліктің үлгісін көрсетті. Жары Сақыпжамал Ақберген­қы­зымен 1944 жылдың 7 ақпанында шаңырақ көтерді. Сақыпжамал ана тек жұбайы ғана емес, үл­кен әулеттің тірегі болды. Со­ғыс­­қа кетіп оралмаған ағасы Әбу­­­дің баласы Құдайберген мен қарын­дасы Күлпайранды өз қам­қор­лы­ғына алып, ана мейі­рімін сыйлады.

Бұл шаңырақтан төрт ұл, төрт қыз тәрбиеленіп өсті. Ұрпақтары әр салада, үлкен қызы Шара кө­ші-қон саласында қызмет етсе, оның жұбайы Мемлекеттік сый­лығының иегері, жазушы Ораз­бек Сәрсенбаев болды. Роза ден­саулық сақтау саласында кадр бөлімін басқарды. Оның жұбайы ҰҚК қызметкері, Ауған соғы­сы­ның ардагері, полковник Абы­лай Мырзабай еді. Әлия шет тіл­дер маманы, гид-аудармашы болды. Ұлы Марат ішкі істер орган­да­рында қызмет атқарып, кейін ұс­таздық жолды таңдады. Болат партия органдарында еңбек етіп, кейін кәсіпкерлікпен айналысты. Нұрия әлеуметтік қорғау саласын­да қызмет етті. Қайрат мұнай са­ласында инженер, Талғат құрылыс саласында инженер болды.

Асан Егешбаев 1979 жылы 65 жасында дүниеден өтті. Бірақ оның өмір жолы ұрпаққа үлгі болып қалды. Бүгінде не­мере-шө­берелері отыздан асып, үлкен әу­летке айналған.

Оның ғұмыры – қайсарлықтың, төзімнің, адал еңбектің үлгісі. Ол ашаршылықты көрді, соғысты бастан өткерді, бейнеттің ащысын татты. Бірақ ешқашан мойымады. Елге қызмет етуді өмірінің мәні деп білді. Осындай тұлғалардың арқасында тарихтың ауыр жүгін көтерген халық бүгінгі күнге жетті. Тағылымы мол ғұмыр ие­сін ұлықтау – кейінгі ұрпақтың па­рызы. Асан Егешбаевтың есімін жаңғыртып, еске алу шаралары, тағзым кештері ұйымдастырылса, бір көшеге аты берілсе деген ұсы­нысымыздың қолдау табарына сенімдіміз.

Нұрғали ҚАРТАБАЕВ, інісі

Ұлы Отан соғысының 81 жылдығына орай Қызылорда да облыстық ардагерлер кеңесінің ұйымдастыруымен «Менің атам – майдангер» атты танымдық кеш форматындағы облыстық байқау өтті.

Байқаудың негізгі мақсаты – Ұлы Отан соғысы жылдарындағы майдангер аға буынның ерлігін жас ұрпаққа үлгі ету, олардың отаншылдық рухын насихаттау арқылы өскелең ұрпақтың тарихи санасын қалыптастыру, патриоттық тәрбиені күшейту және жалпыадамзаттық әрі рухани құндылықтарды дәріптеу.

Байқау қаладағы «Сыр жұлдыздары» шығармашылық инновациялық академиясының мәжіліс залында өтті. Іс-шараға қала, аудандардан 20 жоғары сынып оқушысы қатысып, өз өнерлерін ортаға салды.

Екі кезеңнен тұратын сайысқа облыстық білім басқармасының «Тәрбие, спорт және қосымша білім беру» орталығының бөлім басшысы Жұлдыз Асқарова, Қорқыт ата атындағы Қызылорда университетінің доценті, Филология ғылымдарының кандидаты Сара Бақтиярова, қалалық жастар театрының директоры, айтыскер ақын Нұрмат Мансұр қазылық етті.

Шараны облыстық ардагерлер кеңесінің төрағасы Серік Дүйсенбаев сөз сөйлеп ашып, өнерпаз өрендерге сәттілік тіледі.

Алғашқы кезеңде қатысушылар «Менің атам – майдангер» тақырыбында эссе жазып, онлайн форматта бақ сынады. Ал, екінші кезеңде «Есімдерін ұлықтап жыр жазамыз» атты мүшәйрада өз шығармашылықтарын көрсетіп, майдангер аталарына арнаған өлеңдерін оқыды. Сонымен қатар қатысушылар өзін-өзі таныстыру арқылы патриоттық рухтағы жыр шумақтарын ұсынды.

Байқау қорытындысы бойынша жеңімпаздар облыстық ардагерлер кеңесінің арнайы дипломдарымен және бағалы сыйлықтармен марапатталды. Сонымен қатар барлық қатысушыларға Алғыс хаттар мен ынталандыру сыйлықтары табысталады.

«Atamnyn Amanaty» қоғамдық бірлестігі алты жыл бойы екінші дүниежүзілік соғыс жылдарында қаза тапқан және хабар-ошарсыз кеткен қазақстандық әскери қызметшілердің тағдырын және жерленген орындарын анықтауға бағытталған жүйелі архивтік-іздестіру жұмыстарын жүргізіп келеді. Бірлестіктің миссиясы – ұрпақтар сабақтастығын қамтамасыз ету және жастар арасында рухани-адамгершілік әрі әскери-патриоттық құндылықтарды қалыптастыру арқылы тарихи жадыны сақтауда мемлекетке жәрдемдесу.

Қызметтің ауқымдылығын қамтамасыз ету мақсатында 200-ден астам халықаралық және республикалық ынтымақтастық туралы меморандумдар жасалды, бұл екінші дүниежүзілік соғысқа қатысқан елдер аумағында іздестіру жұмыстарын жүргізуге мүмкіндік береді. Арнайы интернет-портал, «жедел желі» және әлеуметтік желілердегі парақшалар құрылды, сол арқылы кез келген азамат өз туыстарын – соғыс қатысушыларын іздеуге тегін өтінім бере алады.

Бүгінгі таңда бірлестікке 12 000-нан астам өтінім келіп түсті, 4 500-ден астам қазақстандық сарбаз бен офицердің тағдыры және жерленген орындары анықталды. Ай сайын іздестірушілер бұрын белгісіз болған 40–50 жауынгердің есімін елге қайтарады. Қазақстан Республикасының Қорғаныс министрлігінің қолдауымен 23 қазақстандық майдангердің сүйегі Отанына жеткізіліп, толық әскери құрметпен жерленді.

Жастармен жұмыс және ғылыми-ағартушылық жобалар

«Atamnyn Amanaty» қоғамдық бірлестігі жастарды әскери-патриоттық тәрбиелеу жобаларын жүйелі түрде дамытып келеді: дөңгелек үстелдер, конференциялар, викториналар, спорттық жарыстар, тақырыптық жүгірулер, квесттер және екінші дүниежүзілік соғыс тарихына арналған интерактивті білім беру іс-шаралары ұйымдастырылады. Осы бастамалар арқылы 2 миллионнан астам адам қамтылып, БАҚ пен әлеуметтік желілерде кеңінен қолдау тапты.

Бірлестіктің құрама іздестіру жасағы жыл сайын Ресей Федерациясының Калуга облысында өтетін «Батыс майдан. Варшава тасжолы» халықаралық әскери-тарихи экспедициясына қатысады. Оның құрамында Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігінің Әскери-техникалық мектептерінің оқытушылары мен курсанттары жұмыс істейді.

Сонымен қатар, біз іздестіру қызметін жетілдіруге және Қазақстанның әскери тарихын терең зерттеуге бағытталған төмендегідей бірқатар бастамаларды ұсынамыз.

1. Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысушылардың қазақстандық электрондық дерекқорын құру.

Қазіргі уақытта Қазақстанда республика аумағынан майданға шақырылған азаматтар туралы толық әрі сенімді мәліметтерді қамтитын ұлттық платформа жоқ. Мамандар көбіне ресейлік («Мемориал», «Память народа») дерекқорларды пайдалануға мәжбүр, бұл бастапқы шақыру деректерінің болмауына байланысты қазақстандықтар туралы ақпаратты іздеуді қиындатады.

Мәселені қиындататын тағы бір жайт – бастапқы шақыру құжаттарының цифрландырылмағаны және тозығы жеткен күйде сақталуы.

Ұсынымдарымыз:

• бастапқы шақыру карточкаларын жинау, цифрландыру және жүйелеу бойынша ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізу;

• «Atamnyn Amanaty» ұлттық электрондық дерекқорын құру;

• деректерді ресейлік электрондық ресурстармен біріктіру.

Бұл жобаны іске асыру соғысқа қатысқан барлық қазақстандықтардың есімін мәңгі есте қалдыруға және олар туралы толық әрі дұрыс деректерді қалыптастыруға мүмкіндік береді.

2. «Батыс Қазақстан – Сталинград шайқасының майдан маңы аймағы» халықаралық әскери-тарихи экспедициясын ұйымдастыру

КСРО Қорғаныс халық комиссариатының 1941 жылғы 26 қарашадағы №0444 бұйрығына сәйкес, Батыс Қазақстан облысының Урдин ауданы майдан маңы аймағына теңестіріліп, бомбалауға ұшыраған. Астрахань – Саратов теміржолы бойында майданға жеткізу немесе эвакуация кезінде қаза тапқан Қызыл армия сарбаздары мен бейбіт тұрғындар жерленген кемінде 50 бауырластар зираты орналасқан.

Ол үшін төмендегідей шараларды жүзеге асыру қажет:

• ықтимал жерлеу орындарын кешенді зерттеу;

• сүйектерді қазып алып, кейін сәйкестендіру жұмыстарын жүргізу;

• қаза тапқандардың есімін лайықты түрде мәңгі есте қалдыру.

3. Эвакуациялық госпитальдарда қаза тапқандардың нақты санын анықтау және госпиталь зираттарын абаттандыру

1941–1945 жылдары Қазақстан аумағында 672 эвакуациялық госпиталь жұмыс істеп, мыңдаған жараланғандарға медициналық көмек көрсетті. Алайда қаза тапқандар мен олардың жерленген орындары туралы мәліметтер іс жүзінде жоғалған, себебі архивтер алдымен КСРО қорғаныс органдарына, кейін Ресей Федерациясының Қорғаныс министрлігіне берілген.

Ұсыныстарымыз:

• деректерді қалпына келтіру үшін мемлекетаралық және архивтік жұмыстар жүргізу;

• госпиталь зираттарын тиісті деңгейге келтіру;

• ескерткіш белгілер мен тақтайшалар орнату.

4. Еуропа елдерінде қаза тапқан қазақстандықтардың есімін анықтау және мәңгі есте қалдыру

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жүз мыңдаған отандасымыз Еуропа мемлекеттері аумағында қаза тапты. Олардың көпшілігі әлі күнге дейін белгісіз немесе хабар-ошарсыз кеткендер қатарында.

Олардың есімін анықтау және мәңгі есте қалдыру жобасының:

• тарихи маңызы;

• халықаралық гуманитарлық өлшемі;

• патриоттық-тәрбиелік мәні;

• мәдени-дипломатиялық әлеуеті;

• Қазақстанның халықаралық беделін нығайтудағы рөлі зор.

Мұрат Молдағалиев,

«Atamnyn Amanaty» ҚБ Басқарма төрағасы